Rene Magritte'e Saygı

Orhan Cem Çetin / Aralık 1997 - Ocak 1998 (Posta sanatı)

Hümanur Bağlı

Foucault, Magritte'in "bu bir pipo değildir" isimli çalışmasını değerlendirirken imge/resim ve yazı/dil arasındaki ilişkileri deşer ve parçalar. Bu çalışmayı resim olarak nitelendirmememiz bilinçlidir. Magritte kendisi de yapıtını asla resim diye nitelemez; resmi kullanırken esas amacının dili sorgulamak olduğunu ifade eder. Dili en yapısal biçimiyle inceleyen Saussure bile, dil ve imge arasındaki bağlantının gelişigüzel olduğundan söz eder. Yani elma kelimesi ile elma imgesi arasındaki bağlantının bir mantığı yoktur. Mantık elma ve armut kelimeleri arasındaki saf farkta (pure difference) gizlidir. Dili buna dayalı olarak Saussure "saf farkların sistemi" olarak tanımlar.

Magritte de yapıtındaki bir pipo imgesinin altında yazan "bu bir pipo değildir" ifadesi ile dilin kendisini kendi aracılığıyla sorgular. Ancak burada Foucault'nun dikkatini yoğunlaştırdığı ve bu çalışmada alttan alta işlenen bir diğer konu yazının da bir görsel imge olarak bağımsızlığını ilan etmesi, tıpkı imge ve dil arasındakine benzer bir sorgulamaya maruz bırakılmasıdır. Başka bir deyişle imge ve dil arasındaki kırılmada, bu sefer de dil ya da yazı bir imge olarak bağımsızlığını kazanır. Artık imgeyle arasındaki parazitik bağ yok olmuş, aylak bir gösteren halinde kağıt yüzeyinde yüzmeye başlamıştır. Bu durumda yazının geldiği durumu Foucault "sözcükleri çizimleyen sözcükler" ya da "görüntülü metin" olarak nitelendirir ve bunların "görüntünün yüzeyinde, bu bir pipo değildir diyen bir cümlenin yansılarını" oluşturduklarını söyler¹ (s.25). Yani sözcüklerin anlamı şeffaf bir kâğıdın altında âtıl kalmış, artık kullanılmayan eski bir eşya gibi tozlanmıştır, kâğıt üzerinde yüzen görüntüsel yazı hiçbir yere çapalanmamış bir çeşit ufodur. Aynı şekilde adını kaybetmiş pipo imgesi de benzer bir yalnızlık ve tutunamazlık içinde kâğıt yüzeyinde salınmaktadır.

Yazının imge haline dönüştüğü bu serbest durumu zorlama yorumlara maruz bırakılan fotoğrafın durumuna benzetiyorum. Fotoğraf, ânın dondurularak çerçevelenmesi ve böylece hem mekansal hem de zamansal olarak bir bağlamdan koparılmayı içermesiyle imgesinden kopmuş bir yazı, ya da yazısından koparılmış bir imge durumundadır. Fotoğrafın temiz ve şeffaf bir imge olarak yine ve hâlâ yoruma direnişi bu mekanizmayla ilişkilendirilebilir. Barthes, reklam fotoğrafının mutlaka bir yazı ögesi ile titizce hesaplanmış belli bir anlam derinliğine çapalandığından sözederken fotoğrafın bu serbestçe yüzen imgesel karakterini vurgular². Bu çapalama sadece reklam sektörüne ait bir karakteristik değildir. Fotoğrafla karşılaşılan her durumda bağlamından kopmuş imge yeniden bağlamlandırılmaya çalışılır. "20 yıl önce annem". 18 yaşındaki kızın fotoğrafta gördüğü ne 20 yıl öncesidir aslında, ne de o kadın annedir. Pipo yüzeyde yüzer, fotoğraf yalanını hâlâ şeffaflık ve dürüstlük üzerine kurar.

Ocak 2001

1 M. Foucault, Bu bir pipo değildir (İstanbul: YKY, 1995)
2 R. Barthes, Image, Music and Text (London: Fontana Press, 1977)